مجله خبری تشریفات

یکی‌از بناهای مشرف برصحن آرامگاه روضه خوان احمد تشریفات مشهد جامی «گنبد فیروزشاهی» میباشد.
این سازه درضلع غربی گروه جای دارد. بنای سابق الذکر دارنده نقشه چلیپایی صورت و چهار ایوانی میباشد که برفراز آن گنبدی بلند با کاشی گنبد فیروزه ای رنگ قراردارد و امروزه همچنان به «گنبد سبز» دارای شهرت میباشد.
ساقه گنبد این سازه از سه نصیب صورت گرفته که وجود کتیبه ای به خط ثلث مزین به سوره «فتح» زیبایی خاصی به نمای تیم بخشیده میباشد.

مسجد جامع جدید در مزار روحانی احمد جامی
بنای معروف به مسجد جامع تازه در پشت گنبد و تراس دسته قراردارد
خط مش دسترسی به فضاهای معماری آن از صحن خرد سراچه میباشد و در جلو صحن وسیعی میباشد که اینک آجرفرش میباشد.
در طرفین ورودی مسجد جامع آرامگاه روحانی احمد جامی فریم های آجری زیبایی ساخت و ساز گردیده به جز همین قابهای دکوری درنمای بیرونی آن موادتشکیل دهنده دکوری دیگری چشم نمی‌شود.
پوشش تراس ورودی نیز تروتمیز به قانونی بندی میباشد
بنای آب انبار و متعلقات آن در مزار روضه خوان احمد جامی
درمجاورت درگاه ورودی مزار روحانی احمد جامی آب انباری آجری جای‌دارد
برطبق کتیبه جانور و ماده تاریخ مصرع پایان ابیات، ‌سازه درسال ۱۰۱۰ ه.ق به کارایی واهتمام فردی به اسم «فیروز پیکار ابن حسین»‌ از بزرگان زمان فرمان روا عباس صفوی ایجاد شده است
ایوانچه هایی که در طرفین آب انبارو فضاهایی که در قسمت فوقانی آن ساخت و ساز شد احتمالاً بارانداز و محل بیتوته مسافران، ارادتمندان و زایران روضه خوان لیوان بوده میباشد.

با اعتنا به پژوهش های صورت گرفته روی تغییرات مسجد جامع تشریفات مشهد در زمان های متفاوت، می اقتدار طریق بسط سازه را به این شکل اظهار‌کرد:

۱. مسجد جامع اردستان درابتدا به طور شبستانی ردیف دار در یک طبقه و با پلانی نامنظم ساخته شد.

2- او‌لین پیشرفت افقی و عمودی مسجد جامع اردستان با تشکیل داد گنبدخانه در جناح جنوبی فیس داده میباشد

3- بعد از آن با تشکیل داد حیاط جنوبی، طول این نصیب از دیگر قسمتها رفیعتر شد همینطور درین مرحله با ایجاد کرد بناهای همسایه گنبدخانه ، گشوده توسعه پلان در جهت قبله انجام شده میباشد.

۴- آن گاه با ایجاد کرد حیاط شمالی، این جناح نیز دارنده ارتقاء طول شد ولیکن، پلان مسجد گسترشی سوا محدوده مسجد اول نداشت .

۵-در مرحله آن‌گاه، در جهت شرقی مسجد، پلان و طول هر دو بسط یافتند.

۶-در واپسین مرحله پیشرفت، جناح غربی مسجد جامع‌ اردستان‌ در پلان، در به عبارتی محدوده مسجد کهن باقی ماند و با ایجاد کرد تراس، صرفا ازلحاظ طول ارتقاء یافت.

براساس حفاری های اجرا گرفته، سابق ترین عنصر معماری در بقایای مسجد جامع اردستان ، نصیب هایی از دیوار خشتی میباشد که احتمالاً وابسته به بنایی از اواخر زمان ساسانی یا این که اوایل معماری اسلامی میباشد. پژوهش های انجام شده روی فرآیند ایجاد کرد مسجد و گذر از نقشه آل بویه به نقشه زمان سلجوقی و بعد از آن ، علامت از این دارااست که معماران سلجوقی خویش را مکلف به رعایت شرایطی نانوشته می دانسته اند.

به‌این شکل که در توسعه مسجد جامع اردستان از به عبارتی شالوده و محدوده جرزهای آل بویه به کارگیری کرده و با این فعالیت، از به هم ریختن نماهای داخلی پرهیز کرده اند.

همینطور با دقت به پیگردیهای مرحوم شیرازی و کشفیات وی درباره سه حیاط شمالی، شرقی و غربی می قدرت سود گرفت؛ اگرچه این سه حیاط در یک مجال سازه نشده اند، هر سه مرتبط با عصر صفوی میباشند و ساختار مهم بنای آنان در صدر کوشکی بوده میباشد.

بعداز اجرای تویزه های باربر اساسی، تویزه های فرعی میان آنان براساس طرح هندسی تشریفات مشهد قانونی بندی انجام گردیده و فواصل در بین آن‌ها به یاری طاق مالامال گردیده‌است.
تزئینات کاشیکاری قانونی بندی مسجد جامع همدان نیز از نوع معقلی می باشند. پوشش بیرونی طاق به خواسته تامین قالب داخلی در قبال جراحت های محیطی به طور طاق نوا و بر روی جرزهای باربر و بر روی تویزه اساسی تراس ایجاد شده است. این طاق به طور ترکیبی اجـرا گردیده که به واسطه حجم دهانه تراس ۱۳ / ۲۰ متر تا مرحله شکرگاه طاق، به طور رومی و در بخش های آینده، ضربی و یا این که رومی اجـرا گردیده است.
ضخامت این طاق در بخش های پاکار، در حـدود ۲/۴۰ متر و در نصیب تیزه ۱/۶۰ متر است.
جناح جنوبی مسجد جامع همدان ، از سه شبستان مرتبط به یکدیگر ساخته شده میباشد که در واقعیت کهن تریـن اجـزا مسجد جامع همدان، همین شبستان ها است که به اسم های «شبستان طاق گرانقدر یا این که شبستان حاج روح الهی» ، «شبستان مستوفی» ، «شبستان ملاحسن اردستانی» نامیده می‌شوند.
شبستان طـاق بـزرگ، شبستان مربع صورت گنبدداری میباشد که هسته نخستین و سابق ترین نصیب مسجد را تشکیل میدهد، و در پشت حیاط جنوبی جای‌دارد.
گنبد خوش ادغام آن از حیث تناسبات معماری، عظمت، پهنا دهانه و وسعت فضای داخلی بسیار اصلی و درخور توجـه بـوده میباشد. شبستان مربعی، به بعدها ۱۴ متر است که چهار دیوار این مربع در طول ۷ متـری بـرای ساختن گنبدی با استعمال از گوشواره و طاق بنـدی بـر فـراز جرزها ساخت شده، طرح مربع تبدیل به کثیرالاضلاع گردیده و اساس مدورگنبد به نحو بسیار ماهرانه ای بر روی طرح شانزده ضلعی قرار گرفته میباشد، و سپس با خیز نسبتاً کشیده ای به طوقه گنبد ختم می گردد.
این شبستان دارنده ۵۵ ردیف در پنج ستون یازده تایی است که طاق های گنبدی و آجری سقف را در ۵۵ رینگ نگه داشته اند، ۳۲ ردیف از ردیف های میانی شبستان، سنگی با سرستون های مربع صورت می‌باشند، سایرستون ها در بعدها چهار ضلعی، آجرچین میباشند، هر دو ردیف نزدیک به ۴ متر و طول آن‌ها ۲/۵ متر میباشد.
دیوارها و طاق کلا از خشت قهوه ای سرخگون چـیـده شـده کـه آجرکاری سازه، حالتی خوشگل و دیده نواز دارااست.
در دیوار سمت قبله مسجد جامع همدان ، محرابی عظیم و متناسب با شبستان ایجاد شده است.
محراب در لبه ای کلان دارنده کاشی کاری زیبایی میباشد و آیاتی از قرآن مجید با خطوط بنایی با به کار گیری از اشکال رنگ ها به محراب زیبایی خاصی بخشیده میباشد.
پررنگ ترین خصوصیت دکوری داخـل شبستان، کتیبه گلوبندی به رنگ قهوه ای مایل به رنگ زرد (حد فاصل تبدیل شدن کثیرالاضلاع به دایره) میباشد که با پهنا ۴۰ سانتی متر با کاشی هفت رنگ و با خط زیبای ثلث پر رنگ و مشکی رنگ، سوره مبارکه «آدینه» و به دنبال بخشی از سوره مبارکه «توبه» و در آخر سوره مبارکه «آیة الکرسی» را به اکران درآورده میباشد.
در جانب غربی صحن مسجد جامع همدان ، شبستان نسبتاً وسيع «حاج محمد طاهـر» واقع شد‌ه‌است که احتمالا اسم شبستان از اسم بانی آن اقتباس شده است؛ شبستان ذکر شده، از جانب قبله بوسیله دو مدخل =، یکی از به جانب راهروی ضلع غربی مسجد و دیگری به صحن مسجد متصل می‌گردد.
شبستان ذکر شده، دارنده ۱۹ ردیف میباشد که ۸ ردیف استوانه ای آن، سنگی و در حدفاصل ۴ متـری یکدیگر قرار گرفته اند و ۱۱ ردیف اساس ای آن به طور آجـری سازه گردیده‌است.
محـراب شبستان به طور نیم منشوری با سقفی مقرنس کاری گردیده بوسیله گچ، جلوه گر فضای شبستان میباشد. کف این محراب از کف شبستان مقداری گودتر میباشد. به این نظر که در راءس برخی از گنبدها، نورگیرهایی جهت تأمیـن نـور فضای داخلی درنظرگرفته شده و می اقتدار این سیرتکامل استنباط کرد که شبستان مذکـور بیشتر در فصل‌زمستان آیتم به کار گیری قرار می گرفته میباشد.
سنگاب مسجد جامع همدان ، یکی اثر ها اساسی و دیرین است، که هم‌زمان با ساختمان ایـوان اساسی (تراس جنوبی) ایجاد شده است؛ که از سنگ تیره خاکستری رنگ یک دست تراشیده گردیده و نمای بیرونی آن دربردارنده نقوش و خطوط پررنگ بسیار زیبایی میباشد.
قطر دهانه سنگاب ۱ متـر و عـرض دیواره آن ۱۳ سانتی متر است.
این سنگاب بـزرگ و دیدنی در کناره دهلیز ورودی مسجد همسایه سردر غربی، یعنی مدخل اساسی مسجد قرار داشته میباشد.

امامزاده محمد و عبدالله (ع) مرتبط با سدهٔ ۸ و ۹ که در شهرستان شمیرانات، نصیب تشریفات مشهد لوسانات، روستای بوجان واقع گردیده و دسته تلوزیونی تنهایی لیلا در آن تاسیس شده است. عمر بنای حرم امامزاده محمد و عبدالله (ع) به زمان صفویه گشوده می‌شود. امامزاده محمد و عبدالله (ع) در تاریخ ۱ مهر ۱۳۸۲ با شمارهٔ تصویب ۱۰۳۸۳ به‌تیتر یکی اثر ها ملی جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسیده میباشد. همسایه بدین امام زاده سید محمد میگویند. بعد از ظهر ها امامزاده محمد و عبدالله (ع) حالا و هوای زیبایی داراست.
بنای ساختمان بقاع متبرکه با مساحتی حدود ۲۰ متر مربع در فضایی به حجم حدود ۲۵۰۰ متر مربع درمنطقه ای کوهستانی و خوش آب و هوا میباشد. و یک سری درخت چنار دیرین نیز در محل حرم جای‌دارد. پلان سازه مربع صورت و سقف آن از درون به طور مدور میباشد که در نصیب بالا به طور گچبری و دارنده طرح شمسه میباشد. زمین ها و موقوفات متعددی جزو در آمدهای این مقبره میباشد.
نَسَب این دو امامزاده، طبق نوشته روی سنگ قبر، به امام زین العابدین میرسد. محمد و عبدالله بن هادی بن زین العابدین. البته آیت الله ضیاءالدین نجفی، این سیرتکامل بیان می نماید که «امامزاده محمد [و عبدالله ]، از نوادگان امام کاظم (علیه السلام) میباشد»
مقداری فراتر از امام زاده، درون خیابان مسجد سقاخانه ای وجود داراست که آب بسیار خنکی از شیرهای آن سرازیر میباشد.
این آستان در راءس روستا، جنوب مسجد و غرب جاده ی ارتباطی لواسان خرد به بوجان و ناصرآباد جای دارد. شرایط جغرافیایی آن: ۳۵ مرتبه و ۵۱ دقیقه و ۰/۵۴ ثانیه پهنا جغرافیایی و ۵۱ سکو و ۳۷ دقیقه و ۱/۲۳ ثانیه ارتفاع جغرافیایی میباشد که در طول ۱۹۸۵ متری سطح دریا قراردارد.
دستشویی این امام زاده در محوطه حیات جای‌دارد. خرد میباشد و به همین ادله زنانه و مردانه ندارد.
همگی سکانس های سریال تنهایی لیلا در‌این امام زاده و روستای بوجان ایجاد شده است.
بعد از فیلم برداری فیلم تنهایی لیلا، اشخاص محلی و هم محلی روستا با زائران بد عکس العمل می نمایند.
شیوه دسترسی
مسیر خودروی فردی
از طهران به سمت لواسان جنبش فرمائید. پیش از میدان به سمت خیابان اسدیان بروید. این خیابان را تا آخر بروید. بعداز طی کردن حدود ۶ کلیومتر به روستای بوجان می رسید. همه مسیر آسفالته میباشد.
نشانی : استان طهران ـ شهرستان شمیرانات ـ نصیب لواسان خرد ـ شهر ـ دهستان لواسان خرد ـ روستای بوجان

موادتشکیل دهنده مهم تشکیل دهنده مسجد اهل ایران عبارتند از : صحن، آبگینه ، تراس ، مناره ، شبستان ، گنبد ، محراب ، منبر ، تزیینات

صحن
یکی‌از خصوصیت های بارز معماری قبل از اسلام کشور‌ایران و مسجد، تراس تشریفات مشهد میباشد. تراس مربع یا این که مربع مستطیل صورت میباشد که در مسجد ایراینی صحن نیز خوانده می‌شود. اکثر اوقات اولیه فضایی میباشد که بازهد در وقت ورود در آن قرار میگیرد. به خواسته وضو به دست آوردن برای ورود به فضای مسجد در کشور ایران باید حوضی در میانه این صحن تعبیه گردد.

ایوان
در مسجد اهل ایران ایوان بخشی از آن میباشد که مستقیما به سوی عالم ملکوتی یا این که عالم آیتم آرزوی مومنان باز شد‌ه‌است. تراس مسجد در کشور‌ایران، در واقع مکانی با ویژگی کیهانی که بایستی آن را به مثابه تالاری تلقی کرد ک گنبد آن، سقف ملکوتی، افق میباشد. این نگاه کیفیتی فرا کالبدی به اجزای فضایی اهل ایران می دهد. ایوان از یک فضای بی آلایش کالبدی به فضایی هم داخلی هم فرنگی تعریف‌و‌تمجید می‌گردد.

فضایی فرنگی نسبت به فضاهای دورادور آن وداخلی از آن جهت که با کارایی افق یک فضای بی نقص میگردد. این سقف عرش که گنبد تراس اهل ایران میباشد دارنده چهار رکن یا این که شالوده میباشد . چهار حیاط در جهت چهار رکن دانا نیز تشکیل شده اند . براین اساس یک پایه هندسی متقاطع چلیپایی که سوی عناصر فقید را علامت میدهند به چهار رکن نمادین یعنی ایوانها ختم می‌شوند .

تراس
یکی‌از موادسازنده قدیم معماری اهل ایران میباشد که به طور معمولی از تاقی تشکیل‌شده که یک طرف آن گشوده میباشد. رفته رفته حیاط در مسجد اهل ایران تحت عنوان نشانه مشخصه مسجد به مدل اهل ایران شناخته گردیده است و مساجد جمهوری اسلامی ایران معمولا از یک تا چهار ایوانه از هم متمایز می‌باشند.

حیاط ها را در حوالی صحن یا این که ایوان مسجد ایفا می نمایند که خویش تولید سلسله مراتب می نماید برای ورود به شبستان ها که محل اساسی عبادت میباشد، سوابق بنایی واسطه فی مابین صحن و باطن سازه به اسم تراس که به پیش از اسلام و به اشکانیان و ساسانیان گشوده می شود و از نگاه کارکردی، این فضای خالص اهل ایران، نقش واسطه بین باطن و برون سوز‌و‌سرما و گرما، روشنایی و ظلمات انجام می نماید.

این گوشه و کنار، فضای تاخیر و مشاجره مسلمین بعداز نماز، تماشای صحن و اندیشه خداترس در فقیه خلقت میباشد. تراس های مسجد اهل ایران دارنده تزئنات متنوعی میباشند مثلا مقرنس که در صدر به طور بی آلایش انجام میشده اما رفته رفته به صورت بی نقص تری در آمد، هر یک سری که کاربرد مقرنس در بعد از ظهر سلجوقی متداول بوده و لیکن نقط ی اوج آن در بعد از ظهر ایلخانان میباشد.

معمولا مقرنس کاری را با خشت یا این که کاشیکاری تزیین می نمایند. این مقرنس ها جلوه های دنیوی نوروروشنایی خدایی میباشند که از بالای حیاط ها و محراب ها به طور ستاره معلق گردیده اند.

مناره
مناره یکی‌از عنصرها کالبدی ویژه در بناهای مذهبی اسلامی میباشد که پیشینه ای سابق در معماری پیش از اسلام داشته میباشد. این عنصر در حین تاریخ و در‌پی فهم و شعور بشر از معنی و همینطور در مخلوط با الگوهای معماری مرز و بوم های گوناگون ، اشکالی متعدد یافته و با اهدافی مختلف آیتم استعمال قرار گرفته میباشد.

در معماری اسلامی نیز استعمال از عنصر منار مداقه بدون شوخی یافته میباشد تا جایی که‌این عنصر در کنار گنبد و سردر، تحت عنوان مهمترین و مرسوم ترین نشان های شهری جهت معرفی مسجد اهل ایران و راس شهر سلامی گزینه استعمال قرار گرفته اند. منار ضمن آنکه به صورت سنتی جای اذان اعلام کردن میباشد، علامت و ارشادوراهنمایی میباشد شهری، اشاره به هدایتی میباشد آسمانی با آرم زمینی، تحت عنوان شاخص و محل تکرار اسماء الهی و آسمانی میباشد.

صورت نمادی منار القای مفاهیم بزرگی و دوباره و عظمت را در ذهن میرساند که گاه علل سیاسی نیز داشته میباشد.

شبستان
تجلی سکون و ادب خاطر انگیز معنویت بر نهادی این جهانی و بستری میباشد که شیدا سربر خاک سجده خداوند می نهد.مجموعاَ هر فضای مسقف دارنده ستونهای تروتمیز گردیده به ستون های برابر که یک طرف آن به صحن مسجد اهل ایران گشوده می گردد شبستان خوانده می گردد و جای اساسی مسجد نیز می باشد .

اینگونه فضایی در هر چهار سوی مساجد کشور‌ایران به چشم میخورد، سقف شبستان ها در مسافت ستونها می‌تواند مسطح یا این که منحنی باشد. اختراع و مهارت معماران اهل ایران در به کارگیری از تاق در سراسر دنیا آوازه دارااست. گنبد گونه های گنبدی همواره در ذهن بیننده آرم ای از توان های آسمانی و متافیزیکی به شمار می آمدند و صورت کروی آسمانها وماه و سیارات نیز این تصورات و اعتقادات را تقویت می نموده است.

براین اساس ، دقت خاص به گونه های گنبدی و ساختن آن ها درمسجد در کشور ایران تنها ارضای احتیاجات مکانیکی وفنی نبوده وبرآورنده توقعات واحتاجات معنوی وروانی نیز به شمار می رفته میباشد با احتمال زیاد سوابق تاریخی گزینش گونه های گنبدی برای آرامگاهها ومقبره ها و غیره که ارتباط ای دربین معاش مادی و قدرتهای رفیعتر دنیایی تصور می گردیده اند، خویش در سیر تکاملی و برداشت خیالی مردمان از این نوع شکلهای ساختمانی بی اثر نبوده میباشد.

ویژگی این بنای تاریخی-مذهبی آن میباشد که نمودهایی از سه دوران تشریفات مشهد تاریخی (پیش از اسلام، قرن ها نخستین اسلامی و زمان صفوی) در آن چشم می شـود. آثـار و بقایای جانور بیان کنده این میباشد که جای مسجد فعلی در زمانه جمهوری اسلامی ایران باستان، آتشکده بوده و در زمان اسلامی تبدیل به مسجد گردیده است.

در دو کناره ضلع جنوبی مسجد ساوه، ساختمانی میباشد خشتی و گلی به صورت نشانه بعلاوه، (متقاطع) که از وجود آتشکده در دوران قبل از اسلام حکایت داراست. تا به هم اکنون به صورت ظریف تاریخ بنای مسجد جامع ساوه گزینش نشده، ولی دیرین ترین شیء که در این موسسه پیدا گردیده، کتیبه هایی میباشد که در سده ۴ هجـری قمـری مندرج اند.

به این ترتیب مسجد ساوه دست‌کم ۱۰۰۰ سال عمر دارااست. مسجد جامع ساوه در حین تاریخ تغییرات متعددی کرده؛ گنبدخانه مسجد که از سابق ترین بخشهای آن میباشد، سده های چهارم و پنجم در ضـلع جنـوبـی بنـا گردیده، مناره مسجد وابسته به سده ششم میباشد و تراس غربی در سده هشتم ایجاد شده است.

معماری مسجد ساوه
مسجد جامع ساوه کاملاً از آجر و گل ساخته میباشد که در نوع خویش بی سابقه است.
این مسجد شامل یک صحن و گنبدی در جنوب، دو حیاط، یک مناره، یک سری شبستان، محراب هایی مختلف و دیرین با خطوط کوفی و دو محراب از عصر صفویه با خط ثلث میباشد.
مسجد ساوه دارنده شبستان ها و دهلیزهای زیبای آجری میباشد که هر چشمه به پهنا ۵ ٫ ۳ و ارتفاع ۲۰ متر هست و از اثر ها سـده ششـم و عصـر سـلجوقیان بـه شـمار می رود.
محراب آن دارنده کتیبه های متفاوت عمودی و افقی میباشد که سه جانب آن را فرا گرفته و روی آن سوره هایی از قرآن (سوره قدر، اخلاص، آدینه) به خط ثلث و کوفی گچبری گردیده است.
در ضلع غربی دربین شبستانهای این سازه، تراس باشکوه و رفیعی قراردارد و در هر جانب این تراس، حجرهای با درگاه تنگ و کوتاه نمـودار میباشد.
گنبد مسجد جامع ساوه به قطر ۱۴ و طول ۱۷ متر می‌باشد که ساق یا این که گردنه گنبد ۴ متر طول داراست و تروتمیز به کاشی های معقر است.

ایـن ورودی دارنده در چوبی زیبایی به مدل آلت و لقـط بـوده میباشد، که تشریفات مشهد اینک دربی آهنی مکان آن را گرفته میباشد.
پشت ایـن سردر ورودی، هشتی جای دارد که دربرگیرنده محوطه ای گشوده است که از جهات شمالی و جنوبی به شبستان های «حاج محمدطاهر» و «دارالشتا» رویکرد دارااست.
بر فراز این فضای هشت ضلعی ورودی مسجد جامع همدان ، گنبدی ساخت شـده کـه مـزیـن بـه کاربنـدی زیبایی از ادغام آجـر و کاشی فیروزه ای رنگ است.
در داخـل ایـن هشتی کتیبه ای خرد از سنگ نصـب شـده کـه اسم «معلم حسین» بر آن حک گردیده‌است که می قدرت احتمال اعطا کرد که استادکار این فضای ورودی بوده میباشد.
کتیبه دوم مدخل غربی، در فضای داخلی هشتی و در بخش میانی قوس طاق مشرف به صحن تراس تاسیس شده است.
عبارات کتیبه متشکل از اسماء جلاله الله ، محمد و علی میباشد که در پوسته کاشیهای لعابدار فیروزه ای و لاجوردی در مسئله آجـری اجـرا گردیده‌است؛ می تـوان ایـن اینگونه احتمال بخشید که ورودی اساسی مسجد، همین ورودی باشد.
مدخـل شرقی مسجد جامع همدان با تزیینات کتیبه نگاری پوشیده گردیده است . بیشترین کتیبه های این مدخل در طاق میانی و دو فضای مستطیل صورت در دو سوی آن است، که جمعاًً سه فضای جداازهم در تزیینات کتیبه نگاری مدخـل شرقی را تشکیل داده میباشد.
ورودی جنوب شرقی مسجد جامع همدان به یک کدام از راسته های بازار منسوب به راسته بزازهـا مشـرف است و منتهی به دالانی وقتگیر میباشد.
سردر ورودی آن به یک هشتی با گنبدی مزیـن بـه کاربنـدی آجـری و به دنبال دو فضای گنبددار خرد خیس، منتهی می‌شود که به‌دنبال به صحن مسجد پیوند میخورد. این دور و بر قابلیت و امکان دسترسی به وضوخانه را میسر می سازد، همینطور دارنده مدخلی مربوط به فضاهای ضلع شرقی شبستان گنبددار میباشد.
راه و روش پله نیز که قابلیت و امکان رفت و آمـد بـه بـام مسجد را آماده می سازد، در ایـن نصیب از مسجد قرار گرفته میباشد.
ورودی دیگری در ضلع شمال غربی مسجد وجود داراست، البته در سال های اخیر مسدود شد‌ه‌است و اکنـون بـه چایخانه شبستان نوساز شمالی مبـدل شد‌ه‌است؛ این فضای ورودی رابـط میان مسجد و یکی از دیگر از راسته های بازار، منسوب به راسته حلبی سازها است.
با عبور از ورودی هـا صـحـن حيـاط مسجد نمایان میگردد؛ مسجد دارنده حیاطی مربع مستطیل به بعدها ۲۴ × ۴۰ متر میباشد، که نزدیک به ۲ متر زیر خیس از کوچه های همسایه جای‌دارد؛ صحن نام برده همانگونه که پیش خیس ذكـر شـد از روش دو ورودی با هشتی های دالان دار به راسته بزازها در شرق و راسته قنادها در غرب بازار کهن شهر رابطه برقرار میکنـد.
حجره ها و حیاط های مسجد در اضلاع چهارگانه صحن قرار گرفته اند که بعضا از آنها دیرین و چندین نیز جدیدالاحداث می‌باشند.
دیرین ترین نصیب بنای مسجد جامع همدان، ایوانی رفیع در جناح جنوبی با دو مناره کوتاه در دو طرف آن می باشدکه به اسامی «شبستان طاق بلندمرتبه» ، «شبستان مستوفی ملاحسین اردستانی» و «شبستان حاج روح اللهی» نامیده میشود.
طاق گسترده سقفی حیاط زیرا پاره گنبدی صورت به اسمان شهر باز میباشد. پهنا حیاط نزدیک به ۱۳/۲۰ متر و عمق آن نزدیک به ۸/۴۰ متر میباشد و طول آن نزدیک به ۱۵/۳۰ متر است.
درب چوبی زیبایی که در اواسط دیوار میانی حیاط جای‌دارد، دسترسی مهم به گنبدخانه را ساخت کرده است. در دو سطح طرفین حیاط نیز دو بازشو جهت دسترسی به فضاهای کناری ایـوان ایجاد شده است.
در سینه ایـوان، قانونی بندی زیبایی جای‌دارد، که در وسط سقف حیاط در نقطه ای که از هر کناره ایوان مشاهده میشود با کاشی فیروزه ای ، اسم مقدس « الله » و اسامی پنج بدن آل عبا « محمد ، علی ، فاطمه ، حسن و حسین » و رقم رجب ۱۲۵۳ هـ.ق . که تاریخ بنای حیاط میباشد، نگاشته گردیده و خود نمایی میکند.
طاق ایـوان مسجد جامع همدان بـه صـورت دو قالب دربین تهی میباشد که قالب بیرونی به طور ترانه و قالب داخلی به طریق نیم گنبد جاری ساختن گردیده است. این قالب در بدنه خویش دارنده قانونی بندی زیبایی میباشد و به روش طاق سارق جاری ساختن شده است.

به موجب خطوطی که در بالای مناره و گلدسته منقوش میباشد تزئینات کاشی شش تشریفات مشهد ضلعی با نوار طلایی و به رنگ مشکی تازه به طول 1.5 متر به شغل رفته میباشد و آن گاه تا مرحله پاطاق خشت کاری به چشم می‌خورد.
در مرحله پاطاق کتیبه ای به دور تا بدور تراس به طور نواری شغل شد‌ه‌است.
ورودی جنوبی مسجد جامع کرمان با خشت و کاشی تزئین گردیده و در آن رنگ های سپید ، لاجوردی ، سیاه و فیروزه ای مشاهده می شود.
بعداز ورودی این در، سنگی بسیار بهتر و روشن به دیوار نصب میباشد که به سنگ آینه آوازه دارااست.
در تراس ضلع غربی محراب بسیار خوب و زیبائی وجود داراست که کناره بالای آن از سنگ مرمر سبز با خطوط بسیار شیوا و دلنشین منقوش و حجاری گردیده است.
سقف تراس جنوبی مسجد جامع کرمان از باطن با تزئینات خشت و کاشی به مدل ایلخانی پوشیده گردیده‌است.
ارزشمندترین بخش سازه کارشیکاری معرق محراب و سردر شرقی مسجد به‌حساب می‌آید.
محراب اصل مسجد به طور کاملً کاشیکاری گردیده به استثنای نصیب پائین محراب که از سنگ مرمر کتیبه دار درست شده میباشد.
طرفین محراب باطن محراب سه ورودی طاق دار در هر سمت مشاهده میشود.
کاشیکاری طرفین محراب از کاشی معرق به رنگ های طلایی، سپید، آبی رنگ فیروزه ای، سیاه و لاجوردی مستعمل میباشد.
در طرفین محراب مسجد جامع کرمان دو ردیف نمای حجاری گردیده به چشم می‌خورد و در‌این نصیب ها با کاشی اسم علی(ع) همپا آجرهای مشبک فعالیت گردیده‌است که آجرهای مشبک آن شبیه مثال فعالیت گردیده آن در گنبد سلطانیه می باشند.
در‌این مسجد اشکال کاشی های معرق، هفت رنگ بی آلایش و چندرنگ شغل گردیده‌است.
در‌این بنای باشکوه مقرنس گچ بری گردیده در هشتی یکی ورودی ها و محراب مقرنس گردیده با کاشیکاری بسیار دقیق معرق و نیز مقرنس های معرق گردیده ورودی اساسی به چشم می‌خورد.
زیبایی های دیده نوازی که پیچک ورودی درب شرقی داراست از سنگ با روکش گچ به دیده می‌آید و روی کاشی های خرد نصب گردیده و نیز آیاتی در مجاورت آن نقش بسته میباشد.
به نصیب دیگری از کاشی کاری معرق محراب بایستی اشاره نمود که در ضلع غربی قرار گرفته میباشد در پیاده سازی این بخش از زردرنگ مستعمل و لبه محراب نیز سنگ مرمر میباشد که به خصوص با خطوط زیبایی که بر آن نقش بسته، شکوه خاصی تولید نموده است.

مسجد جامع سمنان دارنده چهار در گران قدر ورودی از شمال، جنوب، شرق تشریفات مشهد و شمال غربی میباشد.
در شمال غربی به دالان درازی گشوده میگردد که در انتهای آن توکل پهنه میباشد.
درهای شمال، جنوب و شرق مسجد جامع سمنان دارنده هشتی دالان و دهلیز می باشند.
بالای درهای شمالی و شرقی تزئینات مقرنس کاری گچی خوشگل با دو گوشواره دو طبقه در طرفین با پشت بغلهای کاشی کاری گردیده وجود دارااست.
در هشتی های شمالی، جنوبی و شرقی تاق های آجری گنبد دار با تاق نماهای گوناگون با لچکی کاشی کاری گردیده مشاهده می گردند.
حیاط غربی مسجد جامع سمنان به طول ۱۹/۰۵ متر، کامل خیس و زیباتر از ایوانهای دیگر ایجاد شده است و کاشی کاری و کتیبه های زیبایی دارااست.
در پشت تراس غربی ، مقصوره قشنگ به طول ۲۱ متر قراردارد.
در بالای این مقصوره گلدسته ای وجود داراست که مشتمل بر گنبد کوچکی با پوشش کاشی فیروزه ای و ساق هشت ضلعی بلند میباشد.
در طرفین تراس غربی مسجد جامع سمنان ، دو شبستان مشتمل بر چهل طاق و سی ردیف مدور و کلفت در اواسط و پنج نیم ردیف در هر سمت که مجموعاً چهل ردیف میگردد، جای دارد.
تراس شرقی مسجد جامع سمنان به طول ۱۸/۰۵ متر دارنده شکوه نادر نظیری میباشد.
بر بالای تراس شرقی، گلدستهای قشنگ به طور طرح شش ضلعی، با پوشش هرمی صورت و نرده مشبک و چوبین جالبی عرض‌اندام می نماید.
در طرفین ایوانها و چهار گوش صحن، چهار مهتابی تبارک با اتاق ها و حجره هایی یک سری و در پایین آن‌ها شبستان هایی با پنجره های مشبک آجری لعاب دار تاسیس شده است.
در هشتی های شمالی، جنوبی و شرقی تاق های آجری گنبد دار با تاق نماهای گوناگون با لچکی کاشی کاری گردیده مشاهده میگردند.
صحن مسجد جامع سمنان به شكل مستطیل به ارتفاع ۲۷متر و پهنا ۲۵ متر میباشد.
شبستان شمالی مسجد جامع سمنان دربرگیرنده ۱۶ستون مدور و کلفت میباشد كه بر روی آن طاقهای ضربی شبستان پایدار گردیده‌است.
شبستان شرقی كه به وسیلة در ورودی جنوب شرقی از شبستان جنوبی بوسیله در شمالی از شبستان شمالی مستقل می گردد این شبستان به وسیلة هشتی كوچك باطاق گنبدی كم خیز مزین به تزئینات معقلی بسیار قشنگ به بازار حضرتراه مییابد.
در گوشة شمال شرقی این شبستان منار سلجوقی به طول ۲۰/۳۱ متر واقع میباشد.
شبستان جنوبی مسجد جامع سمنان مشمول ۱۶ ردیف مدور در اواسط و ۵/۸ ردیف در طرف دیوار شرقی است كه شالوده های ۲۷ طاق شبستان را تشكیل می‌دهد.
درب ارزشمند شمالی ،که مسجد جامع سمنان را به خیابان امام خمینی و بازار روحانی علائ الدوله مربوط می سازد و دارنده کنده کاری بسیار زیبایی است ،در کنار این شبستان قراردارد.
درب ورودی جنوب شرقی که در کناره مسجد جای دارد توسط راهروی کوچکی به هشتی بزرگی پیوند میخورد که دارنده آبگینه منزل وضوخانه و سرویس بهداشتی میباشد.

قوام‌السلطنه در 8 بهمن ۱۲۹۶ماه به فرمانروایی خراسان دست یافت. درپی تشریفات مشهد این حاکمیت به گنج فراوانی رسید. بعداز کودتای 1299 در تاریخ ۱۳ فروددین ماه ۱۳۰۰ بازداشت و به طهران اعزام و به زندان عشرت آباد منتقل شوید و تمامی اموالش در خراسان مصادره شد.

با سپری شد 55 روز حبس به فرمان احمدشاه آزاد و سر گروهی وزرایی منصوب شد. در یک رسیدگی کلی به کارنامه قوام مشاهده میشود که قوام در ادوار متعدد ائتلاف‌های متغیری با دسته‌های مختلفی داشته‌. که سبب ساخت نگرش‌های ضد و نقیض دربارهٔ او شده است.

سرانجام قوام السلطنه شیراز
سرانجام قوام السلطنه شیراز در تاریخ ۲۸ تیرماه ۱۳۳۴ در سن ۷۷ سالگی به انگیزه سکته مغزی دیده از عالم فرو بست.

گلشن نارنجستان قوام (قوام السلطنه شیراز) قسمت بیرونی گلشن والا قوام و دارالحکومه خویشان قوام شیرازی در طی قاجار محسوب مي گردیده است که به وسیله تونلی زیرزمینی به قسمت اندرونی یعنی منزل زینت الملک روش می یافته میباشد. این گلشن به سبب ساز کثرت درختان نارنجش به نارنجستان پر اسم و رسم شد‌ه‌است.

گلشن قوام میان دو عمارت دیوانخانه و سالن پذیرایی اشراف گردیده‌است در انتهای مبنا مهم که در امتداد دسته ورودی جای‌دارد آبگینه تعالی مستطیل شکلی در پیشگاه ساختمان کلان گردیده که درخشش و زیبایی که نتایج بازی نوروفروغ و رنگ است را دو چندان جلوه می کند.

آب از این آبگینه بوسیله جویی به محوطه نارجستان رویکرد یافته و در شالوده میانی در تیم ای از آبگینه های دایره و بیضی صورت و جداول آبی‌رنگ که به دنبال هم قرار دارا‌هستند به نحو موزونی به جنبش ادامه میدهد. صورت گوناگون این آبگینه ها به طور کاملً نشانگر گلشن سازی در روزگار قاجار میباشد

گلشن نارنجستان قوام (قوام السلطنه شیراز) که نقطع ی عطف هنر معماری اهل ایران را نماد میدهد به زمانه قاجار بازمی‌شود. این گلشن که وابسته به یکی خویشان‌های تعالی فرصت قاجار به اسم قوم و قبیله قوام الملک بوده میباشد بعد از انقلاب آیتم تجدید بنا قرار گرفت و هم در حال حاضر تحت عنوان موزه آیتم بازدید قرار می‌گیرد. گلشن قوام در سال ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۷۳ در فهرست اثرها ملی کشور‌ایران به تصویب رسیده میباشد.