موادتشکیل دهنده مهم تشکیل دهنده مسجد اهل ایران عبارتند از : صحن، آبگینه ، تراس ، مناره ، شبستان ، گنبد ، محراب ، منبر ، تزیینات
صحن
یکیاز خصوصیت های بارز معماری قبل از اسلام کشورایران و مسجد، تراس تشریفات مشهد میباشد. تراس مربع یا این که مربع مستطیل صورت میباشد که در مسجد ایراینی صحن نیز خوانده میشود. اکثر اوقات اولیه فضایی میباشد که بازهد در وقت ورود در آن قرار میگیرد. به خواسته وضو به دست آوردن برای ورود به فضای مسجد در کشور ایران باید حوضی در میانه این صحن تعبیه گردد.
ایوان
در مسجد اهل ایران ایوان بخشی از آن میباشد که مستقیما به سوی عالم ملکوتی یا این که عالم آیتم آرزوی مومنان باز شدهاست. تراس مسجد در کشورایران، در واقع مکانی با ویژگی کیهانی که بایستی آن را به مثابه تالاری تلقی کرد ک گنبد آن، سقف ملکوتی، افق میباشد. این نگاه کیفیتی فرا کالبدی به اجزای فضایی اهل ایران می دهد. ایوان از یک فضای بی آلایش کالبدی به فضایی هم داخلی هم فرنگی تعریفوتمجید میگردد.
فضایی فرنگی نسبت به فضاهای دورادور آن وداخلی از آن جهت که با کارایی افق یک فضای بی نقص میگردد. این سقف عرش که گنبد تراس اهل ایران میباشد دارنده چهار رکن یا این که شالوده میباشد . چهار حیاط در جهت چهار رکن دانا نیز تشکیل شده اند . براین اساس یک پایه هندسی متقاطع چلیپایی که سوی عناصر فقید را علامت میدهند به چهار رکن نمادین یعنی ایوانها ختم میشوند .
تراس
یکیاز موادسازنده قدیم معماری اهل ایران میباشد که به طور معمولی از تاقی تشکیلشده که یک طرف آن گشوده میباشد. رفته رفته حیاط در مسجد اهل ایران تحت عنوان نشانه مشخصه مسجد به مدل اهل ایران شناخته گردیده است و مساجد جمهوری اسلامی ایران معمولا از یک تا چهار ایوانه از هم متمایز میباشند.
حیاط ها را در حوالی صحن یا این که ایوان مسجد ایفا می نمایند که خویش تولید سلسله مراتب می نماید برای ورود به شبستان ها که محل اساسی عبادت میباشد، سوابق بنایی واسطه فی مابین صحن و باطن سازه به اسم تراس که به پیش از اسلام و به اشکانیان و ساسانیان گشوده می شود و از نگاه کارکردی، این فضای خالص اهل ایران، نقش واسطه بین باطن و برون سوزوسرما و گرما، روشنایی و ظلمات انجام می نماید.
این گوشه و کنار، فضای تاخیر و مشاجره مسلمین بعداز نماز، تماشای صحن و اندیشه خداترس در فقیه خلقت میباشد. تراس های مسجد اهل ایران دارنده تزئنات متنوعی میباشند مثلا مقرنس که در صدر به طور بی آلایش انجام میشده اما رفته رفته به صورت بی نقص تری در آمد، هر یک سری که کاربرد مقرنس در بعد از ظهر سلجوقی متداول بوده و لیکن نقط ی اوج آن در بعد از ظهر ایلخانان میباشد.
معمولا مقرنس کاری را با خشت یا این که کاشیکاری تزیین می نمایند. این مقرنس ها جلوه های دنیوی نوروروشنایی خدایی میباشند که از بالای حیاط ها و محراب ها به طور ستاره معلق گردیده اند.
مناره
مناره یکیاز عنصرها کالبدی ویژه در بناهای مذهبی اسلامی میباشد که پیشینه ای سابق در معماری پیش از اسلام داشته میباشد. این عنصر در حین تاریخ و درپی فهم و شعور بشر از معنی و همینطور در مخلوط با الگوهای معماری مرز و بوم های گوناگون ، اشکالی متعدد یافته و با اهدافی مختلف آیتم استعمال قرار گرفته میباشد.
در معماری اسلامی نیز استعمال از عنصر منار مداقه بدون شوخی یافته میباشد تا جایی کهاین عنصر در کنار گنبد و سردر، تحت عنوان مهمترین و مرسوم ترین نشان های شهری جهت معرفی مسجد اهل ایران و راس شهر سلامی گزینه استعمال قرار گرفته اند. منار ضمن آنکه به صورت سنتی جای اذان اعلام کردن میباشد، علامت و ارشادوراهنمایی میباشد شهری، اشاره به هدایتی میباشد آسمانی با آرم زمینی، تحت عنوان شاخص و محل تکرار اسماء الهی و آسمانی میباشد.
صورت نمادی منار القای مفاهیم بزرگی و دوباره و عظمت را در ذهن میرساند که گاه علل سیاسی نیز داشته میباشد.
شبستان
تجلی سکون و ادب خاطر انگیز معنویت بر نهادی این جهانی و بستری میباشد که شیدا سربر خاک سجده خداوند می نهد.مجموعاَ هر فضای مسقف دارنده ستونهای تروتمیز گردیده به ستون های برابر که یک طرف آن به صحن مسجد اهل ایران گشوده می گردد شبستان خوانده می گردد و جای اساسی مسجد نیز می باشد .
اینگونه فضایی در هر چهار سوی مساجد کشورایران به چشم میخورد، سقف شبستان ها در مسافت ستونها میتواند مسطح یا این که منحنی باشد. اختراع و مهارت معماران اهل ایران در به کارگیری از تاق در سراسر دنیا آوازه دارااست. گنبد گونه های گنبدی همواره در ذهن بیننده آرم ای از توان های آسمانی و متافیزیکی به شمار می آمدند و صورت کروی آسمانها وماه و سیارات نیز این تصورات و اعتقادات را تقویت می نموده است.
براین اساس ، دقت خاص به گونه های گنبدی و ساختن آن ها درمسجد در کشور ایران تنها ارضای احتیاجات مکانیکی وفنی نبوده وبرآورنده توقعات واحتاجات معنوی وروانی نیز به شمار می رفته میباشد با احتمال زیاد سوابق تاریخی گزینش گونه های گنبدی برای آرامگاهها ومقبره ها و غیره که ارتباط ای دربین معاش مادی و قدرتهای رفیعتر دنیایی تصور می گردیده اند، خویش در سیر تکاملی و برداشت خیالی مردمان از این نوع شکلهای ساختمانی بی اثر نبوده میباشد.
موادتشکیل دهنده مهم تشکیل دهنده مسجد اهل ایران عبارتند از : صحن، آبگینه ، تراس ، مناره ، شبستان ، گنبد ، محراب ، منبر ، تزیینات
صحن
یکیاز خصوصیت های بارز معماری قبل از اسلام کشورایران و مسجد، تراس تشریفات مشهد میباشد. تراس مربع یا این که مربع مستطیل صورت میباشد که در مسجد ایراینی صحن نیز خوانده میشود. اکثر اوقات اولیه فضایی میباشد که بازهد در وقت ورود در آن قرار میگیرد. به خواسته وضو به دست آوردن برای ورود به فضای مسجد در کشور ایران باید حوضی در میانه این صحن تعبیه گردد.
ایوان
در مسجد اهل ایران ایوان بخشی از آن میباشد که مستقیما به سوی عالم ملکوتی یا این که عالم آیتم آرزوی مومنان باز شدهاست. تراس مسجد در کشورایران، در واقع مکانی با ویژگی کیهانی که بایستی آن را به مثابه تالاری تلقی کرد ک گنبد آن، سقف ملکوتی، افق میباشد. این نگاه کیفیتی فرا کالبدی به اجزای فضایی اهل ایران می دهد. ایوان از یک فضای بی آلایش کالبدی به فضایی هم داخلی هم فرنگی تعریفوتمجید میگردد.
فضایی فرنگی نسبت به فضاهای دورادور آن وداخلی از آن جهت که با کارایی افق یک فضای بی نقص میگردد. این سقف عرش که گنبد تراس اهل ایران میباشد دارنده چهار رکن یا این که شالوده میباشد . چهار حیاط در جهت چهار رکن دانا نیز تشکیل شده اند . براین اساس یک پایه هندسی متقاطع چلیپایی که سوی عناصر فقید را علامت میدهند به چهار رکن نمادین یعنی ایوانها ختم میشوند .
تراس
یکیاز موادسازنده قدیم معماری اهل ایران میباشد که به طور معمولی از تاقی تشکیلشده که یک طرف آن گشوده میباشد. رفته رفته حیاط در مسجد اهل ایران تحت عنوان نشانه مشخصه مسجد به مدل اهل ایران شناخته گردیده است و مساجد جمهوری اسلامی ایران معمولا از یک تا چهار ایوانه از هم متمایز میباشند.
حیاط ها را در حوالی صحن یا این که ایوان مسجد ایفا می نمایند که خویش تولید سلسله مراتب می نماید برای ورود به شبستان ها که محل اساسی عبادت میباشد، سوابق بنایی واسطه فی مابین صحن و باطن سازه به اسم تراس که به پیش از اسلام و به اشکانیان و ساسانیان گشوده می شود و از نگاه کارکردی، این فضای خالص اهل ایران، نقش واسطه بین باطن و برون سوزوسرما و گرما، روشنایی و ظلمات انجام می نماید.
این گوشه و کنار، فضای تاخیر و مشاجره مسلمین بعداز نماز، تماشای صحن و اندیشه خداترس در فقیه خلقت میباشد. تراس های مسجد اهل ایران دارنده تزئنات متنوعی میباشند مثلا مقرنس که در صدر به طور بی آلایش انجام میشده اما رفته رفته به صورت بی نقص تری در آمد، هر یک سری که کاربرد مقرنس در بعد از ظهر سلجوقی متداول بوده و لیکن نقط ی اوج آن در بعد از ظهر ایلخانان میباشد.
معمولا مقرنس کاری را با خشت یا این که کاشیکاری تزیین می نمایند. این مقرنس ها جلوه های دنیوی نوروروشنایی خدایی میباشند که از بالای حیاط ها و محراب ها به طور ستاره معلق گردیده اند.
مناره
مناره یکیاز عنصرها کالبدی ویژه در بناهای مذهبی اسلامی میباشد که پیشینه ای سابق در معماری پیش از اسلام داشته میباشد. این عنصر در حین تاریخ و درپی فهم و شعور بشر از معنی و همینطور در مخلوط با الگوهای معماری مرز و بوم های گوناگون ، اشکالی متعدد یافته و با اهدافی مختلف آیتم استعمال قرار گرفته میباشد.
در معماری اسلامی نیز استعمال از عنصر منار مداقه بدون شوخی یافته میباشد تا جایی کهاین عنصر در کنار گنبد و سردر، تحت عنوان مهمترین و مرسوم ترین نشان های شهری جهت معرفی مسجد اهل ایران و راس شهر سلامی گزینه استعمال قرار گرفته اند. منار ضمن آنکه به صورت سنتی جای اذان اعلام کردن میباشد، علامت و ارشادوراهنمایی میباشد شهری، اشاره به هدایتی میباشد آسمانی با آرم زمینی، تحت عنوان شاخص و محل تکرار اسماء الهی و آسمانی میباشد.
صورت نمادی منار القای مفاهیم بزرگی و دوباره و عظمت را در ذهن میرساند که گاه علل سیاسی نیز داشته میباشد.
شبستان
تجلی سکون و ادب خاطر انگیز معنویت بر نهادی این جهانی و بستری میباشد که شیدا سربر خاک سجده خداوند می نهد.مجموعاَ هر فضای مسقف دارنده ستونهای تروتمیز گردیده به ستون های برابر که یک طرف آن به صحن مسجد اهل ایران گشوده می گردد شبستان خوانده می گردد و جای اساسی مسجد نیز می باشد .
اینگونه فضایی در هر چهار سوی مساجد کشورایران به چشم میخورد، سقف شبستان ها در مسافت ستونها میتواند مسطح یا این که منحنی باشد. اختراع و مهارت معماران اهل ایران در به کارگیری از تاق در سراسر دنیا آوازه دارااست. گنبد گونه های گنبدی همواره در ذهن بیننده آرم ای از توان های آسمانی و متافیزیکی به شمار می آمدند و صورت کروی آسمانها وماه و سیارات نیز این تصورات و اعتقادات را تقویت می نموده است.
براین اساس ، دقت خاص به گونه های گنبدی و ساختن آن ها درمسجد در کشور ایران تنها ارضای احتیاجات مکانیکی وفنی نبوده وبرآورنده توقعات واحتاجات معنوی وروانی نیز به شمار می رفته میباشد با احتمال زیاد سوابق تاریخی گزینش گونه های گنبدی برای آرامگاهها ومقبره ها و غیره که ارتباط ای دربین معاش مادی و قدرتهای رفیعتر دنیایی تصور می گردیده اند، خویش در سیر تکاملی و برداشت خیالی مردمان از این نوع شکلهای ساختمانی بی اثر نبوده میباشد.

گنبد فیروزشاهی در آرامگاه روحانی احمد جامی